زمین لرزه {زلزله}های تاریخی قوچان
زمین لرزه (زلزله) های تاریخی قوچان، قدیمی ترین عکس قوچان، مروری بر زمین لرزه های تاریخی قوچان رضا
مروری بر زمین لرزه های تاریخی قوچان رضا نداف-دبیر زمین شناسی شهرستان قوچان
قدیمی ترین عکس قوچان ... عکسی از قوچان قدیم که بر اثر زلزله به کلی ویران شد
مروری بر زمین لرزه های تاریخی قوچان
پیشینه‌ی تاریخی شهر قوچان را قبل از میلاد آورده اند. این شهر کهن در طول تاریخ گاهی از آبادترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای روزگار خود به‌شمار آمده و از موقعیت جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی منحصربه‌فردی برخوردار بوده است. روزگاری احکام صادر شده در قوچان " از خوارزم تا جنوب خراسان و از استرآباد تا کابل قابل اجرا بود."(توحدی،1359). اما عجیب نیست که امروز آثاری در خور توجه از شکوه گذشته‌ی آن باقی نمانده باشد. آنچه پس از تاخت و تازهای بی امان مغولان، ترکمن‌ها ، تاتارها ، کشمکش‌ها و جنگ‌های خوانین، غارت‌ها و چپاول یاغیان باقی ماند، در قرن 19 میلادی طعمه‌ی زمین‌لرزه‌های مکرر و دهشتناک گردید و عاقبت شیرازه‌ی عمران، اقتصاد و فرهنگ این شهر را از هم پاشید. قرن 19 را باید قرن فاجعه‌ی بزرگ برای قوچان دانست.
***************************
در این نوشتار گذری کوتاه به زمین‌لرزه‌های تاریخی قوچان خواهیم داشت.
هنوز خرابی‌های ناشی از حمله‌ی عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه به قوچان ترمیم نشده بود که نخستین زمین‌لرزه‌ی مخرب قوچان در سال 1249 ه .ق (1833 م ) شهر را ویران کرد و بر ویرانی‌های ناشی از لشکر کشی عباس میرزا افزود. زلزله‌ی دیگری در سال 1230 ه.ش (ژوئن 1851 م) روی داد. در قوچان یک‌چهارم خانه‌ها و نیز گنبد امامزاده سلطان ابراهیم (ع) فرو ریخت و حرم آن ویران شد. در شهر 160 تن کشته و زخمی شدند. سال بعد (ژانویه 1852 م) یک پس‌لرزه‌ی بسیار شدید آسیب فراوانی به شهر رساند.
در سال 1250 ه.ش (23 دسامبر 1871 م.) زمین‌لرزه بار دیگر شمال قوچان را در هم کوبید. دردره اترک نیمی از شهر و از جمله بقایای باروی آن، مسجدها، مدرسه‌ها و گنبد سلطان ابراهیم (ع) ویران شد. شمار اندکی از مردم کشته شدند زیرا زمانی پیش‌تر لرزه‌های خفیفی روی داده بود و غوغاهایی شنیده می شده است. به عقیده "ناپیر" که در سال 1253ه.ش (اکتبر 1874م) از منطقه‌ی قوچان دیدار نموده بود، شهر را در حالت نیمه ویران یافت. یک سال پس از آن "مک گریگور" توصیف همانندی از اثرات این زمین‌لرزه به‌دست داده و می‌افزاید که تا آن هنگام نیمی از شهر متروک رها شده و باروی آن به‌صورت ویرانه بوده است. یک سال بعد در 6 ژانویه 1872م پس‌لرزه‌ای به همان اندازه نیرومند، ویرانی را کامل کرد و شمارزیادی از مردم را کشت. پس لرزه‌ها به مدت چهار سال ادامه داشتند (امبرسز و ملویل، 1370). تاریخ این زمین‌لرزه را( قوچان جدید خراب شد) گفته‌اند (شاکری، 1365). هنگامی که "ناپیر" و "مک گریگور" در سال 1253 و 1254 ه.ش (1874 و 1875 م) از قوچان دیدار کردند مشاهده نمودند که نه تنها بیشتر مردم بلکه ایلخان نیز در چادر می‌زیست، زیرا زمین‌‌لرزه‌ها هنوز آن اندازه فراوان بودند که زیستن در خانه‌ها را خطرناک سازد."مک گریگور" ساختمان‌های چوبی نوع تازهای را مشاهده کرد که مردم قوچان طرح ریخته بودند تا در برابر زمین‌لرزه مقاومت کند. به عقیده‌ی مؤلفان کتاب «تاریخ زمین لرزه های ایران»، برخی نوآوری‌ها و بهبودهای موقتی در ساختن خانه‌هایی که در برابر زمین‌لرزه پایدار باشند، پس از زمین‌لرزه‌های 1871 و 1893م قوچان و زمین‌لرزه‌های بزرگ قرن بیستم به‌عمل آمد، اما افسوس که این مسأله با جدیت پیگیری نشد.
در سال 1272 ه.ش (شامگاه 17 نوامبر 1893 م) در ساعت نوزده و سی دقیقه زمین‌لرزه‌ای شهر قوچان را به تمامی ویران کرد. همه‌ی ساختمان‌های همگانی از جمله اداره‌ی تلگراف، بازار با 1100 دکانش، بخشی از مسجد و مناره‌های آن، مدرسه، کاروان‌سرا و کاخ ایلخان فرو ریخت. همه‌ی خانه‌ها و بقایای باروی آن ویران شد و دست کم 5000 تن کشته شدند. 5 گنبد امامزاده سلطان ابراهیم (ع) و چند خانه‌ای که پس از زمین‌لرزه‌ی 1250ه.ش (1871م) با مهاربندی چوبی دگر باره ساخته شده بود، تنها سازه‌هایی بودند که بر جای ماندند. در شهر و پیرامون آن مجراهای قنات‌ها ریزش کرد و شکاف‌هایی به ژرفای پنج تا هشت متر در زمین پدید آمد که بر میزان ویرانی‌ها افزود. در دره اترک همه‌ی روستاهای بین یزدان‌آباد، کلبلاسی (کربلایی آغاسی)، کلوخی و جرتوده تقریباً به‌کلی ویران شدکه تلفات آن شامل کشته شدن 10000 تن از مردم و از میان رفتن بیش از 30000رأس دام برآورد شده است. همه‌ی منابع پشم، تجارت دام و کشاورزی برای سالیان بسیاری از دست رفت (امبرسز و ملویل،1370). شاهدی، زمین‌لرزه‌ی قوچان را چنین تعریف می‌کند: "قریب حصار شهر قوچان رسیدیم، بعضی ابنیه را از قبیل قهوه‌خانه و میهمان‌خانه بیرون دروازه آنچه بود، خراب و منهدم یافتم و به خرابی قوچان پی بردم و چون داخل شهر شدم و دیدم زلزله تمام خانه‌ها و بناها را خراب کرده، حتی بناهای خیلی محکم را. عمارات و حمام‌ها و مساجد و کاروان‌سراها و غیره و از تمام ابنیه جز گنبد امامزاده آثاری باقی نمانده و هر چه بود منهدم و با خاک یکسان گشت."(جابانی، 1366). مؤلف کتاب «اترکنامه» به نقل از کتاب «بحرالفواید»چنین می‌نویسد: در شب هشتم جمادی الاول 1311 هجری قمری سه ساعت از شب، زلزله‌ی سختی به قوچان روی داد که باعث اتلاف دوازده هزار نفوس شد (شاکری،1365). مرحوم آقا نجفی قوچانی این زمین‌لرزه را چنین شرح می دهد:"... قریب ساعت دو از شب که من با والده در میان ایوان خواب بودیم که زلزله آمد و کوه‌ها را خراب کرد. من فوراً ...جستم میان حیاط و چنان گردِ خرابیِ کوه‌ها، روی ماه را گرفت که جهان تاریک شد...(آقا نجفی قوچانی،1376). کلنل چارلز ادوارد بیت انگلیسی نیز از 17 تا 22 سپتامبر 1894 م. از قوچان بازدید نموده است و در سفرنامه خویش می نویسد:" تا وقتی خود شهر را از نزدیک ندیدم نتوانستم به عظمت این حادثه پی ببرم. دیوارهای شهر تماماً از بین رفته و خانه‌ها یا کلاً فرو ریخته و یا قسمتی از آن ویران گردیده بود....(جابانی،1366).
بالاخره زمین‌لرزه‌ی سال 1312 ه . ق. (17 ژانویه 1895م.)ساعت 5/11 صبح روی داد و بار دیگر به‌طور کامل شهر را تخریب نمود. تلفات این زلزله در شهر قوچان به علت زمان وقوع، رخداد پیش‌لرزه، به‌کار گرفتن تیرهای چوبی در چهار چوب بناها و سکونت عده‌ی زیادی از مردم در شرایط موقت پس از زمین‌لرزه‌ی قبلی، نسبت به زمین‌لرزه‌ی سال 1272 ه . ش. (1893 .م) بسیار کمتر بود. پس از این زمین‌لرزه، شهر قدیم قوچان متروک و شهر در محل فعلی بنا شد (افشار حرب،1373). این زمین‌لرزه که به دنبال آن تا صبح روز بعد لرزه‌های پایان‌ناپذیری می‌آمد، امام زاده سلطان ابراهیم (ع) را به‌کلی ویران کرد. گرمابه‌های عمومی، بازار، گمرک‌خانه، اقامت‌گاه حاکم و اداره‌های پست و تلگراف ویران شد و تلفاتی بر جای گذاشت. به جز چند کلبه‌ی کوچک، تقریباً همه‌ی خانه‌ها و حتی آنهایی که پس از زلزله‌ی 1272 ه. ش (1893 م ) با چوب و سقف‌های سبک دگرباره ساخته شده بودند ویران گشت. باری به‌دلیل سبکی مصالح ساختمانی و نیز احتمالاً به‌دلیل پیش‌لرزه‌هایی که به مردم هشدار داده بود، شمار جان‌باختگان در قوچان بسی کمتر از آن بود که در غیر این‌صورت می‌بود. در مجموع حدود 770 تن جان خود را از دست دادند. این لرزه بار دیگر قنات‌ها را در قوچان ویران کرد و سیم‌ها ی تلگراف را در طول چندین کیلومتر فرو انداخت (امبرسز و ملویل، 1370). در این موقع عده‌ی کمی حدود 8000 نفر که مانده بودند شهر ویران شده را تخلیه کرده و به محل قوچان جدید مهاجرت کردند و عده‌ای هم در دهات و در شهرهای دور دست پراکنده گردیدند (شاکری، 1365). امروز شهر قدیم قوچان در 11 کیلومتری غرب شهر جدید قرار گرفته است. با وجود افزایش جمعیت و گسترش شهرک‌سازی سال‌های اخیر قوچان قدیم هرگز نتوانسته به دوران شکوفایی قبل از زمین‌لرزه‌های قرن 19 میلادی برسد. با گذشت بیش از یکصد سال از آخرین زمین‌لرزه‌های مخرب این شهر، هنوز هم داغ آن در گوشه و کنار شهر تاریخی باقی مانده است. شاید تماشاگران این مناظر، لحظاتی به گذشته بیاندیشند؛ به مصیبت‌هایی که مردمان آن روزگار به چشم دیدند؛ به تخریب خانه‌ها و بی سرپناه شدن کودکان؛ به مردان مانده در زیر آوار و زنانی آشفته و نالان که طفل خویش را در میان ویرانی ها جستجو می نمایند.
قوچان امروزبه لحاظ جغرافیایی نقطه‌ی قوت چندانی در برابر آسیب‌پذیری زمین‌لرزه نسبت به موقعیت قوچان قدیم ندارد. زمین همیشه پویا و در جنبش مداوم است و منطقه کپه داغ– منطقه‌ای که به لحاظ زمین‌شناسی، شهر قوچان در آن واقع است- فعال و ناآرام است. زمین‌لرزه باز هم خواهد آمد. چاره‌ای باید اندیشید!
منابع:
1- آقا نجفی قوچانی: سیاحت شرق، مؤسسه‌ی چاپ و انتشارات حدیث، تهران 1376.
2- افشار حرب، عباس: زمین‌شناسی کپه داغ، انتشارات سازمان زمین شناسی کشور، تهران 1373.
3- امبرسز، ن.ن. و ملویل، پ :تاریخ زمین‌لرزه های ایران، ترجمه‌ی ابوالحسن رده، انتشارات آگاه،تهران 1370.
4- توحدی، کلیم‌الله: حرکت تاریخی کرد به خراسان، چاپ توسلی، مشهد 1359.
5- جابانی، محمد: مردم‌شناسی قوچان، انتشارات اطلس، مشهد 1366.
6- شاکری، رمضانعلی: اترکنامه، انتشارات امیرکبیر، تهران 1365.
منبع: خبوشان
زمین لرزه (زلزله) های تاریخی قوچان، قدیمی ترین عکس قوچان، مروری بر زمین لرزه های تاریخی قوچان رضا
قدیمی ترین عکس قوچان ... عکسی از قوچان قدیم که بر اثر زلزله به کلی ویران شد
مروری بر زمین لرزه های تاریخی قوچان
پیشینه‌ی تاریخی شهر قوچان را قبل از میلاد آورده اند. این شهر کهن در طول تاریخ گاهی از آبادترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای روزگار خود به‌شمار آمده و از موقعیت جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی منحصربه‌فردی برخوردار بوده است. روزگاری احکام صادر شده در قوچان " از خوارزم تا جنوب خراسان و از استرآباد تا کابل قابل اجرا بود."(توحدی،1359). اما عجیب نیست که امروز آثاری در خور توجه از شکوه گذشته‌ی آن باقی نمانده باشد. آنچه پس از تاخت و تازهای بی امان مغولان، ترکمن‌ها ، تاتارها ، کشمکش‌ها و جنگ‌های خوانین، غارت‌ها و چپاول یاغیان باقی ماند، در قرن 19 میلادی طعمه‌ی زمین‌لرزه‌های مکرر و دهشتناک گردید و عاقبت شیرازه‌ی عمران، اقتصاد و فرهنگ این شهر را از هم پاشید. قرن 19 را باید قرن فاجعه‌ی بزرگ برای قوچان دانست.
***************************
در این نوشتار گذری کوتاه به زمین‌لرزه‌های تاریخی قوچان خواهیم داشت.
هنوز خرابی‌های ناشی از حمله‌ی عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه به قوچان ترمیم نشده بود که نخستین زمین‌لرزه‌ی مخرب قوچان در سال 1249 ه .ق (1833 م ) شهر را ویران کرد و بر ویرانی‌های ناشی از لشکر کشی عباس میرزا افزود. زلزله‌ی دیگری در سال 1230 ه.ش (ژوئن 1851 م) روی داد. در قوچان یک‌چهارم خانه‌ها و نیز گنبد امامزاده سلطان ابراهیم (ع) فرو ریخت و حرم آن ویران شد. در شهر 160 تن کشته و زخمی شدند. سال بعد (ژانویه 1852 م) یک پس‌لرزه‌ی بسیار شدید آسیب فراوانی به شهر رساند.
در سال 1250 ه.ش (23 دسامبر 1871 م.) زمین‌لرزه بار دیگر شمال قوچان را در هم کوبید. دردره اترک نیمی از شهر و از جمله بقایای باروی آن، مسجدها، مدرسه‌ها و گنبد سلطان ابراهیم (ع) ویران شد. شمار اندکی از مردم کشته شدند زیرا زمانی پیش‌تر لرزه‌های خفیفی روی داده بود و غوغاهایی شنیده می شده است. به عقیده "ناپیر" که در سال 1253ه.ش (اکتبر 1874م) از منطقه‌ی قوچان دیدار نموده بود، شهر را در حالت نیمه ویران یافت. یک سال پس از آن "مک گریگور" توصیف همانندی از اثرات این زمین‌لرزه به‌دست داده و می‌افزاید که تا آن هنگام نیمی از شهر متروک رها شده و باروی آن به‌صورت ویرانه بوده است. یک سال بعد در 6 ژانویه 1872م پس‌لرزه‌ای به همان اندازه نیرومند، ویرانی را کامل کرد و شمارزیادی از مردم را کشت. پس لرزه‌ها به مدت چهار سال ادامه داشتند (امبرسز و ملویل، 1370). تاریخ این زمین‌لرزه را( قوچان جدید خراب شد) گفته‌اند (شاکری، 1365). هنگامی که "ناپیر" و "مک گریگور" در سال 1253 و 1254 ه.ش (1874 و 1875 م) از قوچان دیدار کردند مشاهده نمودند که نه تنها بیشتر مردم بلکه ایلخان نیز در چادر می‌زیست، زیرا زمین‌‌لرزه‌ها هنوز آن اندازه فراوان بودند که زیستن در خانه‌ها را خطرناک سازد."مک گریگور" ساختمان‌های چوبی نوع تازهای را مشاهده کرد که مردم قوچان طرح ریخته بودند تا در برابر زمین‌لرزه مقاومت کند. به عقیده‌ی مؤلفان کتاب «تاریخ زمین لرزه های ایران»، برخی نوآوری‌ها و بهبودهای موقتی در ساختن خانه‌هایی که در برابر زمین‌لرزه پایدار باشند، پس از زمین‌لرزه‌های 1871 و 1893م قوچان و زمین‌لرزه‌های بزرگ قرن بیستم به‌عمل آمد، اما افسوس که این مسأله با جدیت پیگیری نشد.
در سال 1272 ه.ش (شامگاه 17 نوامبر 1893 م) در ساعت نوزده و سی دقیقه زمین‌لرزه‌ای شهر قوچان را به تمامی ویران کرد. همه‌ی ساختمان‌های همگانی از جمله اداره‌ی تلگراف، بازار با 1100 دکانش، بخشی از مسجد و مناره‌های آن، مدرسه، کاروان‌سرا و کاخ ایلخان فرو ریخت. همه‌ی خانه‌ها و بقایای باروی آن ویران شد و دست کم 5000 تن کشته شدند. 5 گنبد امامزاده سلطان ابراهیم (ع) و چند خانه‌ای که پس از زمین‌لرزه‌ی 1250ه.ش (1871م) با مهاربندی چوبی دگر باره ساخته شده بود، تنها سازه‌هایی بودند که بر جای ماندند. در شهر و پیرامون آن مجراهای قنات‌ها ریزش کرد و شکاف‌هایی به ژرفای پنج تا هشت متر در زمین پدید آمد که بر میزان ویرانی‌ها افزود. در دره اترک همه‌ی روستاهای بین یزدان‌آباد، کلبلاسی (کربلایی آغاسی)، کلوخی و جرتوده تقریباً به‌کلی ویران شدکه تلفات آن شامل کشته شدن 10000 تن از مردم و از میان رفتن بیش از 30000رأس دام برآورد شده است. همه‌ی منابع پشم، تجارت دام و کشاورزی برای سالیان بسیاری از دست رفت (امبرسز و ملویل،1370). شاهدی، زمین‌لرزه‌ی قوچان را چنین تعریف می‌کند: "قریب حصار شهر قوچان رسیدیم، بعضی ابنیه را از قبیل قهوه‌خانه و میهمان‌خانه بیرون دروازه آنچه بود، خراب و منهدم یافتم و به خرابی قوچان پی بردم و چون داخل شهر شدم و دیدم زلزله تمام خانه‌ها و بناها را خراب کرده، حتی بناهای خیلی محکم را. عمارات و حمام‌ها و مساجد و کاروان‌سراها و غیره و از تمام ابنیه جز گنبد امامزاده آثاری باقی نمانده و هر چه بود منهدم و با خاک یکسان گشت."(جابانی، 1366). مؤلف کتاب «اترکنامه» به نقل از کتاب «بحرالفواید»چنین می‌نویسد: در شب هشتم جمادی الاول 1311 هجری قمری سه ساعت از شب، زلزله‌ی سختی به قوچان روی داد که باعث اتلاف دوازده هزار نفوس شد (شاکری،1365). مرحوم آقا نجفی قوچانی این زمین‌لرزه را چنین شرح می دهد:"... قریب ساعت دو از شب که من با والده در میان ایوان خواب بودیم که زلزله آمد و کوه‌ها را خراب کرد. من فوراً ...جستم میان حیاط و چنان گردِ خرابیِ کوه‌ها، روی ماه را گرفت که جهان تاریک شد...(آقا نجفی قوچانی،1376). کلنل چارلز ادوارد بیت انگلیسی نیز از 17 تا 22 سپتامبر 1894 م. از قوچان بازدید نموده است و در سفرنامه خویش می نویسد:" تا وقتی خود شهر را از نزدیک ندیدم نتوانستم به عظمت این حادثه پی ببرم. دیوارهای شهر تماماً از بین رفته و خانه‌ها یا کلاً فرو ریخته و یا قسمتی از آن ویران گردیده بود....(جابانی،1366).
بالاخره زمین‌لرزه‌ی سال 1312 ه . ق. (17 ژانویه 1895م.)ساعت 5/11 صبح روی داد و بار دیگر به‌طور کامل شهر را تخریب نمود. تلفات این زلزله در شهر قوچان به علت زمان وقوع، رخداد پیش‌لرزه، به‌کار گرفتن تیرهای چوبی در چهار چوب بناها و سکونت عده‌ی زیادی از مردم در شرایط موقت پس از زمین‌لرزه‌ی قبلی، نسبت به زمین‌لرزه‌ی سال 1272 ه . ش. (1893 .م) بسیار کمتر بود. پس از این زمین‌لرزه، شهر قدیم قوچان متروک و شهر در محل فعلی بنا شد (افشار حرب،1373). این زمین‌لرزه که به دنبال آن تا صبح روز بعد لرزه‌های پایان‌ناپذیری می‌آمد، امام زاده سلطان ابراهیم (ع) را به‌کلی ویران کرد. گرمابه‌های عمومی، بازار، گمرک‌خانه، اقامت‌گاه حاکم و اداره‌های پست و تلگراف ویران شد و تلفاتی بر جای گذاشت. به جز چند کلبه‌ی کوچک، تقریباً همه‌ی خانه‌ها و حتی آنهایی که پس از زلزله‌ی 1272 ه. ش (1893 م ) با چوب و سقف‌های سبک دگرباره ساخته شده بودند ویران گشت. باری به‌دلیل سبکی مصالح ساختمانی و نیز احتمالاً به‌دلیل پیش‌لرزه‌هایی که به مردم هشدار داده بود، شمار جان‌باختگان در قوچان بسی کمتر از آن بود که در غیر این‌صورت می‌بود. در مجموع حدود 770 تن جان خود را از دست دادند. این لرزه بار دیگر قنات‌ها را در قوچان ویران کرد و سیم‌ها ی تلگراف را در طول چندین کیلومتر فرو انداخت (امبرسز و ملویل، 1370). در این موقع عده‌ی کمی حدود 8000 نفر که مانده بودند شهر ویران شده را تخلیه کرده و به محل قوچان جدید مهاجرت کردند و عده‌ای هم در دهات و در شهرهای دور دست پراکنده گردیدند (شاکری، 1365). امروز شهر قدیم قوچان در 11 کیلومتری غرب شهر جدید قرار گرفته است. با وجود افزایش جمعیت و گسترش شهرک‌سازی سال‌های اخیر قوچان قدیم هرگز نتوانسته به دوران شکوفایی قبل از زمین‌لرزه‌های قرن 19 میلادی برسد. با گذشت بیش از یکصد سال از آخرین زمین‌لرزه‌های مخرب این شهر، هنوز هم داغ آن در گوشه و کنار شهر تاریخی باقی مانده است. شاید تماشاگران این مناظر، لحظاتی به گذشته بیاندیشند؛ به مصیبت‌هایی که مردمان آن روزگار به چشم دیدند؛ به تخریب خانه‌ها و بی سرپناه شدن کودکان؛ به مردان مانده در زیر آوار و زنانی آشفته و نالان که طفل خویش را در میان ویرانی ها جستجو می نمایند.
قوچان امروزبه لحاظ جغرافیایی نقطه‌ی قوت چندانی در برابر آسیب‌پذیری زمین‌لرزه نسبت به موقعیت قوچان قدیم ندارد. زمین همیشه پویا و در جنبش مداوم است و منطقه کپه داغ– منطقه‌ای که به لحاظ زمین‌شناسی، شهر قوچان در آن واقع است- فعال و ناآرام است. زمین‌لرزه باز هم خواهد آمد. چاره‌ای باید اندیشید!
منابع:
1- آقا نجفی قوچانی: سیاحت شرق، مؤسسه‌ی چاپ و انتشارات حدیث، تهران 1376.
2- افشار حرب، عباس: زمین‌شناسی کپه داغ، انتشارات سازمان زمین شناسی کشور، تهران 1373.
3- امبرسز، ن.ن. و ملویل، پ :تاریخ زمین‌لرزه های ایران، ترجمه‌ی ابوالحسن رده، انتشارات آگاه،تهران 1370.
4- توحدی، کلیم‌الله: حرکت تاریخی کرد به خراسان، چاپ توسلی، مشهد 1359.
5- جابانی، محمد: مردم‌شناسی قوچان، انتشارات اطلس، مشهد 1366.
6- شاکری، رمضانعلی: اترکنامه، انتشارات امیرکبیر، تهران 1365.
منبع: خبوشان
و................................ادامه مطالب در ادامه مطلب
تهیه شده در وب سایت شهرستان قوچان
برچسب‌ها: زمین لرزه , زلزله , عکس , قدیم قوچان
تاريخ : دوشنبه یازدهم دی ۱۳۹۱ | ۷:۲۹ ب.ظ | نویسنده : نوید شکری |
